-
مساجد و مدارس
مسجد بالاسر
یکی از مهم‌ترین بناهای حرم مطهر که در دوره‌ی غزنویان ساخته شد، مسجدی تحت عنوان «مسجد بالاسر» است که بنا به شواهد تاریخی آن را ابوالحسن عراقی معروف به «دبیر» از رجال دوره‌ی غزنویان در سال 425 ه.ق در جوار بقعه‌ی مبارکه ساخته است که نزدیک‌ترین بنا به ضریح مبارک می‌باشد. مدفن او نیز در همین مسجد قرار دارد.(1)
ابن‌بطوطه جهانگرد معروف در سال 734 ه.ق از مشهد دیدن کرده و ضمن مشاهده‌ی قبر مبارک حضرت رضا(ع)، به مسجد بالاسر که در کنار بارگاه ایشان بوده، اشاره نموده ‌است. در اصل، فلسفه‌ی ایجاد این مسجد همان عقیده‌ی شیعه «الصلوه عند راس امام» بوده‌ است.(2)
مسجد بالاسر بعد از بقعه‌ی مبارکه، قدیمی‌ترین بنای حوزه‌ی حرم مطهر است. این مسجد کوچک در سمت مغرب بقعه‌ی منوره از طریق یک پنجره‌ی فولادی به رواق دارالسیاده متصل بوده‌ است. اکنون مسجد بالاسر دارای سه صفه‌ی شرقی، غربی و شمالی است که صفه‌ی شرقی به حرم مطهر متصل می‌باشد.(3)
این مسجد کوچک هشت متر طول، چهار و نیم متر عرض و ده متر ارتفاع دارد که کف و ازاره‌های آن با سنگ مرمر پوشیده شده و دیوار و سقف، مزین به کاشی‌های معرق می‌باشد. سقف این مسجد قبلاً از چوب و آجر ضربی بود که بر اثر فرسودگی و خرابی برداشته شد، با بتون تجدید بنا شد و با کاشی تزئین یافت. سبک معماری مسجد بالاسر مطابق با سبک معماری دوره‌ی غزنویان بوده ‌است که در آن مرمر و تزئینات منقوش به‌کار ‌رفته و با فن سنتّی ایرانی که در آن ساختمان و تزئین با آجر صورت می‌پذیرفته، انجام گرفته‌ است. محراب این مسجد که در ضلع جنوبی قرار داشت و از همان دوران قدیم باقی مانده ‌بود، طی تعمیراتی در سال‌های 1342 تا 1344ه.ش برداشته و به موزه‌ی آستان قدس منتقل شد.

تزئینات مسجد بالاسر
کل بنای مسجد، ساده و بی‌پیرایه ساخته شده و از مصالح بومی و محلی مثل خشت خام و پخته و نیز کاه‌گل و... در آن استفاده شده ‌است. در واقع مسجد ابتدایی مکانی ساده و بی‌پیرایه بوده که با مصالحی همچون خشت خام و آجر ساخته شده و فاقد پوشش و تزئینات بوده ‌است. این مسجد یک مناره هم داشته ‌است. سادگی مسجد، فقر انسان را در برابر عظمت الهی به او تذکر می‌دهد. این بی‌پیرایگی با تسلیم، آرامش، صفا و سعادت معنوی همراه است. البته در طول سال‌های بعد و در دولت‌های آینده، این بنا با کتیبه‌ها و کاشی‌های نفیس مزیّن شده ‌است.
در حاشیه‌ی زیر طاق نوشته شده: «قال الله تعالی الم یعلموا ان الله هو یقبل التوبه عن عباده... تا آخر آیه»، در پایان آمده کتبه رضوان 1385، در حاشیه‌ی بالای محراب، زیر سقف، سوره‌ی مبارکه «والفجر» با خط ثلث نوشته شده و در وسط نیز نوشته شده: «قال الله و اذا سئلک عبادی عنی فانی قریب... تا آخر آیه».
در حاشیه‌ی محراب نوشته شده ‌است: «قال الله تعالی قل یا عبادی الذین اسرفوا علی انفسکم... تا آخر»، در بالای صفحه، متصل به پنجره‌ی فولادی نوشته شده: «لا اله الا الله فاستغفر لدنبک». در زیر آن نوشته شده: «و سبح بحمد ربک بالعشی و الابکار» و در کنار آن نوشته شده: «فاصبر و ان وعد الله حق و استغفر لذنبک».
در حاشیه‌ی صفه‌ی متصل به پنجره‌ی فولاد نوشته شده ‌است: «الامام علی‌بن موسی‌الرضا علیه السلام ولد بالمدینه یوم الجمعه الحادی عشر من ذی القعده سنه ثمان و اربعین و مأة و کانت البیعه له علیه السلام فی خامس رمضان سنه احدی و مائتین و مات مسموما فی سلخ صفر سنه ثلاث و مأتین و له یومئذ خمس و خمسون و کانت مده امامته بعد أبیه عشرین سنه و دفن فی سناباد طوس سلام الله علیه».
در طرف قبله‌ی صفه، سوره‌ی مبارکه‌ی «انا انزلناه» در یک کاشی مدور نوشته شده و در وسط آن کلمه‌ی الله با خط زرد نوشته شده‌ است. در طرف مقابل، سوره مبارکه‌ی «انا اعطینا» را نوشته‌اند و در وسط، کلمه‌ی «الله» با رنگ سبز نوشته شده ‌است.
در بالای طاقِ متصل به حرم مطهر نوشته شده:
قبر ان فی طوس خیر الناس کلهم                و قبر شرهم هذا من العبر
ما ینفع الرجس من قرب الزکی                و ما علی الزکی بقرب الرجس من ضرر
این دو بیت از یک قصیده‌ی طولانی متعلق به شاعر اهل بیت «دعبل خزاعی» می‌باشد که در آن از فضائل و مناقب و مصائب خاندان عصمت و طهارت(ع) سخن می‌گوید و مظالم بنی‌امیه و بنی‌عباس را درباره‌ی آنان شرح می‌دهد. ترجمه‌ی این دو بیت این است:
«در طوس دو قبر کنار یکدیگر قرار دارند. یکی از آنها متعلق به بهترین مردمان است و دیگر به بدترین انسان‌ها تعلق دارد و این خود از موارد عبرت می‌باشد. انسان پلید نمی‌تواند از مجاورت با انسان پاک استفاده کند؛ همان گونه که مجاورت پاک با مرد پلید، زیانی به پاک نمی‌رساند.»
مقصود شاعر از انسان پاک، امام رضا(ع) و از انسان پلید، هارون الرشید است که در مجاورت امام(ع) قرار دارد.
در بالای طاق کوچکِ متصل به حرم نوشته شده است: «قال الله تبارک و تعالی الم یان للذین آمنوا ان تخشع قلوبهم لذکر الله». در سقف طرف قبله با خط ثلث زرد رنگ نوشته شده: «یا مجیب دعوه المضطرین» و باز در طرف قبله، بالای ازار، نوشته‌اند: «قال الله تبارک و تعالی انما ولیکم الله و رسوله و الذین آمنوا الذین یقیمون الصلوه و یؤتون الزکاه و هم راکعون».
در بالای ازاره‌، کتیبه‌ی سنگ حرم با ابیات فارسی به خط نستعلیق و با رنگ سیاه، حدفاصل بین ازاره‌ی مسجد و معرق‌کاری دیوارها را تشکیل می‌دهد. در ضلع شرقی و جنوبی مسجد، چنین آمده‌ است:
بسم الله الرحمن الرحیم
تبارک الله از این روضه همایون فر               که برتر از دو جهان است نزد اهل نظر
مشید است بنایش بسان شرع نبی                مؤید است بقایش چه ملت حیدر
چه کعبه‌ای که بهر طواف آن همه عمر                بپویه است دو اسبه سپهر پهناور
بود بر تبت هر رکن آن بجای حطیم                بود به حرمت هر سنگ آن به جای حجر
چه قبه که معمار عقل و طائر و هم                زسیر کنگره اش مانده و اله مضطر
چه بقعه ای است که باشد از آن بخلد زمین                و زان بنا زد بر عرش توده‌ی اغبر
کمینه خادم این آستان دبیر الملک                بنا نهاد ز شوق این کتیبه‌ی مرمر
روان ساخت زراهی زروی لطف و کرم                برای خدمت این آستان قدسی ببر
ز بهر قوت دین و معونت اسلام                چنو کس از همه شاهان کسی نبست کمر
جهان زرایش روشن چون آسمان ز نجوم                جفا ز عدلش پژمان چو شخص از آذر
بقلب خویش همی پرورد بسان صدف                خلوص عترت خیر الانام چون گوهر
نوشت کلک دبیر از برای تاریخش                که نصب شد گویی در حریم کعبه حجر(4)
در ضلع جنوبی مسجد بالاسر، محرابی از کاشی معرق با سبکی بسیار جالب دیده می‌شود.‌ در کنار این محراب، تاریخ 1363ه.ق و در طرف دیگر آن، نام کاشی‌ساز و نقاش محراب (محمد خان رضوان)، از همان کاشی گره‌سازی شده‌ است. این محراب جایگزین محرابی تاریخی مربوط به قرن 7 ه.ق است که از کاشی یک‌پارچه‌ی زرین‌فام ساخته شده که به دلیل نفیس بودن به موزه منتقل شده است(5). تزیینات و کاشی‌کاری ازاره‌ی مسجد بالاسر، همانند ازاره‌ی حرم مطهر و در ادامه‌ی آن است.

پی‌نوشت‌ها:

1. عزیزالله عطاردی، تاریخ آستان قدس رضوی، 1371، ج1، ص142
2. تقی بینش، مجله نامه‌ی آستان قدس، اردیبهشت و خرداد 1346، ش 26 و 27، ص62
3. بزرگ عالم‌زاده، قبله‌گاه عاشقان، مشهد: انتشارات قدس رضوی، 1387، ص60
4 تاریخ آستان قدس رضوی، صص 144-146
5. بزرگ عالم‌زاده، قبله‌گاه عاشقان، ص60







نظر شما
نام
پست الكترونيک
وب سایت
نظر

تعداد بازديد اين صفحه: 3216